Trúarblinda

Það er til trúað fólk, þ.e.a.s. fólk sem trúir því að eitthvað yfirnáttúrulegt standi á bak við alheiminn, og á meðal þess eru einstaklingar sem halda uppi svokallaðri guðskenningu. Kenning þessi segir upphaf alheimsins og alls lífs, fjölbreytileika lífvera og náttúrulögmálin vera verk guðs; veru sem er eldri en allt og á að vera hönnuður tilveru okkar. Guðskenningin er kenning, líkt og allar vísindalegar kenningar, og því í samkeppni við þær. Það má færa rök fyrir því að vísindin standi guðskenningunni framar, þar sem þau eru fær um að spá fyrir um hegðun náttúrunnar, á meðan báðar kenningarnar geta ekki útskýrt upphaf alls. Vísindin geta ekki svarað spurningunni „hvað olli miklahvelli?“ (ef það er þá yfir höfuð hægt að tala um einhverjar orsakir áður en tíminn varð til - sjá nánar greinina Í leit að skapara, á Dindli) á meðan guðskenningin, sem getur svarað spurningunni að framan, bregst þegar maður spyr sig „hvernig varð guð til?“ Að mínu mati hefur guðskenningin ekkert til málanna að leggja, því í stað þess að binda endahnút á þá keðju orsaka og afleiðinga, sem tilvera okkar samanstendur af, bætir hún einungis nýjum hlekk(jum) við keðjuna. En það er smekksatriði.

Guðskenningin verður því með einhverju móti að sanna sig og því reyna áhangendur hennar að finna fyrirbæri innan náttúrunnar, sem eru vísindalega óútskýranleg. Sköpunarsinnar - fylgjendur guðskenningarinnar - gætu útskýrt þessi fyrirbæri með hugmyndum um „gáfulega“ eða jafnvel „fullkomna“ hönnun, þ.e.a.s. að guð hafi skapað allt til að smella saman eins og púsluspil (þar sem hann hefur algjöra yfirsýn yfir sköpunarverk sitt). Sem sýnidæmi fylgir hér myndbrot, en í því eru færð rök fyrir „fullkominni“ hönnun banana:

Ég þarf vonandi ekki að benda neinum lesanda á að náttúruval þróunarkenningarinnar útskýrir einnig þessa „algjöru tilviljun“ innan náttúrunnar - þó án þess að gera ráð fyrir tilvist alviturs og óskeikuls skapara.

En er hægt að líta á guðskenninguna sem heiðarlega samkeppni við vísindin? Eftirfarandi er viðtal við einhvern verkfræðing (og rithöfund), Chuck Missler að nafni. Hann trúir eigin orðum svo innilega; ég veit ekki hvort ég eigi að hlæja eða gráta:

Taka skal eftir því að enginn stærðaskali á orku - sem það tekur að skapa líf - eða tíma - sem það tekur lífrænar sameindir til að hópast saman í einhvers konar grunnlíf (t.d. frumu) - er gefinn upp. Þetta er skólabókadæmi um það hvernig margir (ef ekki flestir) sköpunarsinnar taka meginmál vísindanna úr samhengi, til þess að villa um fyrir óvitum (og það er ekki sérlega heiðarlegt). Staðhæfingar Chucks eru frá öllum hliðum séð gallaðar, fáránlegar, jafnvel barnalegar og langt frá því að vera andsvar við svari vísindanna. Sem dæmi: tíminn sem það tekur líf að verða til er að öllum líkindum EKKI svipað langur og tíminn sem það tekur að útbúa hnetusmjör. Og ef svo væri væri ómögulegt að sjá þetta nýja líf með berum augum (en enginn skoðar hnetusmjörið sitt undir smásjá, áður en hann smyr því á brauðsneiðina sína) og þróun lífvera tekur líka örlítið lengri tíma en tíminn, sem líður á milli þess að hnetusmjörið fer í hillur verslana, og að kaupandinn kaupir það, svo það mun enginn gíraffi stökkva upp úr krukkunni - ef það er það sem Chuck á við. Einstaklingar eins og hann eru kannski (í stöku tilfelli) ekki mestu mannvitsbrekkurnar, en ég held frekar að þeir reyni ekki einu sinni að skilja kenningar vísindanna. Þeir eru alfarið blindaðir af trú.

Veirurvá á meðal nemenda

Fyrir um mánuði síðan heyrði ég sögu af nemanda nokkrum, hér í Leipzig, sem hafði farið til heimilislæknis vegna óskilgreindra óþæginda sem hrjáðu hann. Læknirinn tók víst einhver sýni, sem send voru í ræktun, því stuttu seinna barst þessum nemanda símtal, þar sem læknirinn bað hann að koma á stofuna sína hið snarasta; átti nemandinn ekki að hafa nein óþarfa samskipti við meðborgara sína og mátti ekki nota almenningssamgöngur. Það kom í ljós að nemandi þessi var berklasmitaður, sem kom honum mjög á óvart þar sem hann hafði ekki ferðast utan Evrópu (en margir smitast af einhverju í útlöndum og bera það með sér heim) í mörg ár. Umræddur nemandi nemur almenn málvísindi.

Í seinustu viku var síðan annar meðleigjenda minna, sem einnig er í málvísindanámi - og fólkið með henni í áfanga - beðin um að sitja eftir; heilbrigðismálaráðuneytið ætlaði að kanna hvort fleiri nemendur væru smitaðir. Voru þau sprautuð með efni, sem veldur bólgu í kringum stungusvæðið ef um er að ræða smit, og öll send í lungna-röntgenmyndatöku. Daginn eftir fékk hinn meðleigjandinn minn, sem er í kínversku, tölvupóst þess efnis að hún (ásamt öðrum úr áfanganum hennar) ætti að fara í athugun út af einhverjum ótilgreindum smitsjúkdómi. Eins og engan kann að furða, var um berklapróf að ræða.

Ég vil taka það fram að hjá þeim báðum reyndist „bólguprófið“ neikvætt og enn hefur enginn haft samband út af röntgenmyndatökunum. Það sýnist því á öllu að þær séu báðar ósmitaðar. Heilbrigðisyfirvöld virðast einnig taka ástandið alvarlega, svo ég efast um að það séu miklar líkur á því að yðar einlægur smitist af berklum... Vona ég.

Edwin Hubble var ekkert merkilegri en ég

Á fimmtudaginn héldu eðlisfræðingar í Leipzig sumarhátíð sína (veðurfræðingarnir máttu slást í för með okkur) og í tilefni dagsins var keppt í hinum og þessum íþróttagreinum, drukkinn bjór, steikur og pylsur grillaðar og á endanum borðaðar. Hátíð þessi var haldin í almenningsgarði nokkrum, sem liggur við hliðina á eðlisfræðiskorinni og er fyrrverandi kirkjugarður. Ég tók reyndar ekki þátt í íþróttaatburðunum, en stóð við vallarmörkin með bjór og pylsu í hendi og veitti þannig fótboltagörpunum og blakhetjunum andlegan stuðning. Af reynslu minni af þessum hátíðum þekki ég mikilvægi þess að vera í regnkápu, því það bregst ekki að það byrji að rigna þegar eðlisfræðingar ætla að gera sér glaðan dag og hið árlega rafmagnsleysi lét heldur ekki á sér standa; um hálfellefu leytið hætti tónlistin að óma og bjórdælan gaf upp andann. Aðstandendur voru þó fljótir að hrekja upptök vandans, enda þaulvanir aðstæðum sem þessum. Drukkið var langt fram á nótt, mikið var dansað og gólað í skjóli myrkurs og sumir komust ekki einu sinni heim til sín, heldur urðu að gista í húsakynnum nemendastjórnarinnar. Ég komst þó óskaddaður, en nokkuð ölvaður, heim til mín.

Annars mun ég vinna frá 18. til 22. ágúst í stjörnuathugunarstöð, en það er í tengslum við stjarneðlisfræðiáfanga sem ég heimsæki. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum þegar ég frétti að ég ætti ekki eftir að sitja þar allar nætur og fylgjast með næturhimninum, heldur einungis vinna úr eldri gögnum, en það er skárra en ekki neitt. Við eigum víst að greina litróf vetrarbrauta. Þann 23. ágúst mun ég síðan hitta Bergdísi og við verðum samferða heim til Íslands hinn 28. Ég verð á landinu til sjötta október; vonast til að hitta sem flesta í millitíðinni!

Ný upplifun

Það hefur ekki farið fram hjá neinum að þessa dagana á sér stað Evrópumót í knattspyrnu uppi í Alpafjöllum, sem og sú staðreynd að Englendingar máttu ekki vera með (vonandi skilja Íslendingar nú að England sé lélegt lið, samansett af fyrrverandi boxurum og nærbuxnafyrirsætum). Ég er ekki mikill fótboltaunnandi, en þegar bestu lið Evrópu takast á geri ég mér gjarnan glaðan dag með bjór í hendi.

Það var einmitt tilfellið í gær, en þá áttust við Þýskaland og Tyrkland. Þetta var í sjálfu sér svolítið absúrd leikur, þar sem 1/3 hluti íbúafjölda Þýskalands er af tyrknesku bergi brotinn (ég er persónulega ekki alveg viss á þessari tölfræði en það búa a.m.k. svo margir Tyrkir í Þýskalandi að í Bandaríkjunum var gefin út alfræðiorðabók, sem hélt því fram að opinber tungumál Þýskalands væru tyrkneska og þýska), og því var undirrituðum nokkuð óljóst með hverjum hann átti að halda. Honum rann þó blóðið til skyldunnar, enda er blóð þykkara en bjór, huldi sig með fánalitum föðurlandsins og hvatti sína menn. Þó rofnaði útsendingin í seinni hálfleik, þegar Vínarborg varð rafmagnslaus, sem leiddi til þess að Fótboltabullu-Jakob varð að hlaupa inn í eldhús og fylgjast með leiknum í ljósvaka, sem var kvalinn veðurfræðilegum truflunum. Með loftnet í höndunum, hlustandi á æstan íþróttaþul í gegnum skruðninga (það var því svolítill stríðsfréttablær yfir þessu öllu saman), reyndi yðar einlægastur að komast að því hver hefði skorað. En gleðin tók öll völd þegar leiknum lauk með þýskum sigri.

Ég verð að viðurkenna að þessar aðstæður, sem neyddu mig til að hlaupa um íbúðina með útvarpstækið, gerðu fótboltaáhorfið mun margþættara en vanalega og spennan var ótrúleg. Ég hvet því Knattspyrnusamband Evrópu til þess að rjúfa oftar útsendinguna, til að auka áhrifamátt leikjanna.

New Judas aftur í Leipzig

Á föstudaginn, eftir langan skóladag og nokkra spennuþrugna tíma fyrir framan tölvuskjá, kom ég heim um kvöldmatarleytið og var minntur á að um kvöldið myndu nokkrir liðsmenn New Judas-tónlistarhópsins (sem ætti að vera lesendum kunnugur úr fyrri færslum) troða upp á dansstaðnum SWEAT. Ég skellti mér í stórmarkaðinn, keypti bjór og fór síðar um kvöldið að sjá plötusnúðinn Downtown og raftónlistarmanninn Obi Blanche trylla gesti og barþjóna. Einnig steig þýska raf-pönk-indí-eitthvað sveitin MIT upp á stokk og spilaði sína vafasömu tóna, en þetta var hressandi kvöld og allir skemmtu sér konunglega.

Á laugardaginn var mér boðið í grillveislu til vinar míns Ennos. Það er ansi karlmannlegt að grilla, sérstaklega þegar maður drekkur bjór á meðan, en til að gera þetta allt saman enn karlmannlegra byrjuðum við á að smíða grill (við reyndar skrúfuðum bara tilbúna hluti saman eftir leiðbeiningum, en mér fannst sögnin „að smíða“ gera atburðinn örlítið tilkomumeiri). Þegar svo kom að því að grilla gufaði karlmennska okkur upp og vorum við sendir inn að skera grænmeti og leggja á borð, á meðan kærasta Ennos og meðleigjandi hans (einnig kvenkyns) sáu um að bera kjötmetið að eldinum. Það var kannski ekki alslæmt, því það byrjaði að rigna og erfiðara reyndist að halda grillinu gangandi en margan grunar. Um miðnætti skruppum við Enno síðan yfir í partí hjá félaga mínum, sem er frá Ísrael og heitir Hannan/Heinz (í þýsku vegabréfi sínu heitir hann Heinz, en í hinu ísraelska Hannan). Hann hélt upp á upphaf Pessach-viku - sem einkennist af því að gyðingar neita sér um allt kornmeti, til að minnast þess þegar Ísraelsþjóð flúði Egyptaland og hafði engan tíma til að láta brauð gerjast - og í tilefni af því var súpa, ísraelskt vín og vodka á boðstólnum. Við Enno vorum reyndar ekki sérlega koscher og drukkum bjór, en einhvern tímann um kvöldið, þegar ég hellti mér vodka (sem í Rússlandi er bruggaður úr kartöfluplöntum) í glas, sá ég að hann var danskur og las af flöskunni: „Premium Distilled 100% Grain Neutral Spirit“... Þegar ég benti Heinz á að hann hefði víst brotið reglur Pessach-hátíðarinnar, yppti hann öxlum og fékk sér annan vodkasopa.

Lögmál Murphys og líkindareikningur

Ég vaknaði í morgun klukkan sex til að undirbúa mig undir það að sýna niðurstöðurnar mínar úr tilraun nokkurri og svara nokkrum fræðilegum spurningum í kjölfarið. Ég uppgötvaði alvarleg mistök í þremur gröfum skýrslunnar og ákvað að leiðrétta mistökin, prenta út nýju gröfin og líma þau yfir þau gömlu. Prentarinn reyndist hins vegar vera stíflaður og þurfti ég að taka hann í sundur til þess að geta fjarlægt stíflupappírinn og prenta umrædd gröf. Við líminguna kláraðist límið, svo ég neyddist til að stinga leiðréttingunum inn á milli blaðsíðna skýrslunnar og drífa mig út í rigninguna - enda orðinn of seinn á fund minn með tilraunaleiðbeinandanum. Sá reyndist vera kvalinn af þursabiti og var því ekki við. Einnig komst ég að því að sá sem ég ætlaði að sýna næstu skýrslu, sem ég geri eftir viku, sé ekki á samning og verði þá kannski ekki til staðar. Lögmál Murpys var það fyrsta sem mér datt í hug, þegar ég gekk aftur heim.

En að öðru. Um daginn lögðu tveir, að öllu leyti ótengdir einstaklingar fyrir mig sama eftirfarandi dæmi:

Um er að ræða sjónvarpsþátt, þar sem sjónvarpsgestur á að velja á milli þriggja lokaðra dyra en á bak við eina þeirra er sportbíll (á bak við hinar eru geitur). Eftir að gesturinn hefur valið sér dyr, opnar þáttarstjórnandinn eina af báðum dyrunum, sem eftir eru, og á bak við hana er geit. Gestinum er nú boðið að skipta dyrunum, sem hann valdi sér, út fyrir þær sem eftir eru. Hvað á hann að gera?

Báðir vissu einstaklingarnir að það væru meiri líkur - réttara sagt 2/3 líkur - á að sportbíllinn væri á bak við dyrnar, sem eftir eru, á meðan aðeins 1/3 líkur væru á að hann væri á bak við dyrnar sem gesturinn valdi, en þeir gátu hvorugur skilið af hverju það væri; eðlilegt væri að halda að líkurnar dreifðu sér jafnt á þær dyr, sem óopnaðar væru. Ég hló og sagðist sjálfur ekki vita af hverju líkindin létu svona, en nokkrum dögum seinna fór ég aftur að hugsa um þetta vandamál. Mér varð hugsað til skammtafræðinnar og hvernig mælingar á ákveðnum tíma og á ákveðnum stöðum breyttu líkindafalli einda og fór þá að gruna þáttarstjórnandann, sem veit hvar bíllinn er geymdur, um að eiga sök á líkindunum undarlegu. Þáttarstjórnandinn verður nefnilega að fylgja eftirfarandi reglum:

1. Hann má ekki opna dyrnar sem gesturinn velur sér.
2. Hann má ekki opna dyrnar sem sportbíllinn stendur á bak við.

Þess vegna er það fullvíst að hann muni opna „geitadyr“. Það eru 1/3 líkur á að sjónvarpsgesturinn hafi valið, við fyrstu tilraun, dyrnar að bílnum (þ.e.a.s. að þáttastjórnandinn eigi, eftir val gestsins, völ á tveimur „geitadyrum“) og því 2/3 líkur á að bíllinn leynist á bak við dyrnar, sem eftir eru. Það er eðlilegt að hugsa sér að líkurnar á að hreppa bílinn aukist, eftir að valið á milli þriggja dyra minnkar niður í val á milli tveggja, en þær aðstæður væru aðeins fyrir hendi ef að t.d. þáttarstjórnandinn veit ekki á bak við hvaða dyr sportbíllinn stendur eða þá að hann myndi brjóta ofanverða reglu númer eitt (og á bak við dyr gestsins væri geit). Óvenjulegu líkindin skapast því við þetta tilbúna ástand, sem orsakast af vitneskju þáttarstjórnandans. (Þess má að lokum geta að við leit mína að viðeigandi mynd við þessa færslu fann ég Wikipedia-grein um þetta líkindadæmi, en samkvæmt henni kallast það Monty Hall-vandamálið).

Almenna afstæðiskenningin og Holland

Fyrir þremur vikum fór ég til smábæjarins Golm (sem er samvaxinn nágrannaborg Berlínar, Potsdam) og hlustaði þar í tvær vikur á fyrirlestra um hina almennu afstæðiskenningu Einsteins. Var þessi fyrirlestraröð í boði Max Planck-stofnunarútibús, sem sérhæfir sig í þyngdarafls-kenningum eðlisfræðinnar. Vinur minn, Enno Keßler, og annar stærðfræðingur frá Leipzig, Andreas Kübel - sem við félagarnir köllum alltaf bara Kübel; ég veit ekki af hverju en það er svolítið svalt og því mun ég gera slíkt hið sama hér á þessu bloggi - voru einnig í hópi þátttakenda (þess má til gamans geta að mannvitsbrekkurnar Enno og Kübel príða myndina hér að ofan). Ásamt gamals félaga Kübels, heitandi Falk og nemandi eðlisfræði við háskólann í Jena, vorum við rosalegur kvartett, sem hakkaði í sig námsefnið og heillaði kvenkyns bókasafnsverði með vitneskjuþorsta sínum (þetta eru engar ýkjur; Enno náði meira að segja að fá einn bókasafnsvörðinn til að bjóðast til að skanna inn heila skammtafræðibók inn fyrir hann og senda á stafrænu formi, ef hún kemst í leitirnar þ.e.a.s.). Ég gisti á huggulegum stúdentagarði í útjaðri Potsdam, en strákarnir bjuggu í Golm í eldgömlum austantjaldsblokkum - sem á örugglega eftir að rífa í náinni framtíð, en þangað til eru þær notaðar til að féfletta erlenda námsmenn - og þar sem húsakynni þeirra voru mun nær Max Planck-stofnuninni, heldur en mín, urðu þau að eins konar bækistöðvum okkar (og verða líka nefndar svo það sem eftir er færslu).

Við vorum samt ekki einu sendiherrarnir frá Leipzig, því tvær sætustu stúlkurnar úr árganginum mínum (sem eru reyndar lesbíur) og nokkrir ótrúlega klárir kollar heimsóttu líka umrædda fyrirlestraröð. Meðal þeirra var Max Gerlach (en hann er einmitt á myndinni hér til hliðar og á bak við hann má sjá glitta í Michael, frá Greifswald); ansi hress náungi sem fékk mig með sér, í einhverju ölæðinu, í viskísmökkun á stúdentabarnum Pub à la Pub, í Potsdam. Smökkuðum við á sex skoskum viskítegundum á degi hins heilaga Patreks (ég veit, út í hött), en báðir vorum við hrifnastir af hinum tíu ára gamla Talisker.

Eins og fæstir vita eru eðlisfræðingar mikil partídýr og eitt kvöldið var ákveðið að grilla og drekka bjór fyrir utan Max Planck-stofnunina (ég sver það, þetta fólk gerði allt fyrir okkur; þau hljóta að hafa verið einmana). Vafasamur hópur drengja tók af skarið og sá um skipulagningu gleðskaparins, en í forystu þeirra var gaur sem við kölluðum „brimbretta-kappann“. Hann var sólbrúnn, með ljósar strípur í hárlubbanum, og það vantaði aðeins ölduna undir hann (því miður tók ég enga mynd af honum). Hafði kvartettinn ógurlegi, sem minnst var á hér að ofan, á tilfinningunni að „brimbrettakappinn“ myndi aðeins kaupa Beck's-bjór (sem reyndist svo vera rétt!) og fékk því skemmtananefndina til að kaupa tvo kassa af hinu ódýra Stierbier (ísl. „Nautaöl“). Við byrjuðum að grilla klukkan hálffimm um eftirmiðdaginn, fyrsti bjórinn var opnaður klukkan fimm og klukkan tíu um kvöldið flosnaði samkoman upp. Við, kvartettinn, fórum ásamt Max, Michael, lessunum og kjánalegum gutta, sem annað hvort var skyldur annarri lesbíunni (stúlkan vinstra megin á myndinni) eða var að reyna við hana allt kvöldið, í bækistöðvarnar ásamt kassa af Nautaöli. Þar drukkum við áfram og var mikið sprell á fólki. Um tólfleytið fóru gestirnir með seinustu lestinni til Potsdam, en Falk (standandi fremst, hægramegin, á hópmyndinni) var sá eini í ástandi til að taka til eftir okkur. Næsta morgun vaknaði ég með einhverja verstu þynnku sem ég hef upplifað og vissi af hverju Nautaölið góða (sem Enno sýpur á hér að ofan) er svona ódýrt. Við skruppum til Berlínar og það var ekki fyrr en ég skellti í mig einum Mai Tai-kokkteil um kvöldið að höfuðverkurinn hvarf.

Á Skírdag kvöddum við partíbæinn Golm og fór ég yfir páskana til ömmu minnar og afa. Á annan í páskum fór ég svo með lest til Hollands, nánar tiltekið til Rotterdam, að hitta kærustu mína, Bergdísi, og vinkonu hennar, Ingu Auðbjörgu. Stúlkurnar tóku á móti mér með íslenska fánann á lofti og voru endurfundirnir ánægjulegir. Rotterdam er að mínu mati mjög töff borg, en eftir að gamli miðbærinn var eyðilagður í seinni heimsstyrjöldinni hefur nýstárleg byggingarlist yfirtekið miðborgina. Við Bergdís kynntumst skólafélögum Ingu og fórum með þeim á skemmtistaðinn Off Corso og á hollenskt „kaffihús“. Seinasta föstudag skruppum við svo til Amsterdam, röltum þar um miðbæinn og skelltum okkur á kynlífssafn, en okkur var svo boðið í mat til vinafólks þeirra vinkvennanna, í smábænum Leiden skammt frá Amsterdam, um kvöldið. Leiden er afskaplega notalegur smábær, sem er sem betur fer ekki eins túristasinnaður og Amsterdam, en ekki síðri þegar kemur að huggulegri byggingarlist og „pöbba“-úrvali. Það var æðislegt að sjá hana Bergdísi aftur og gaman að kynnast Hollandi; ég þakka henni Ingu hjartanlega fyrir góðar móttökur og góðar stundir á flatlendinu.

Þetta er búið að vera rosalegt fyrirlestrafrí. Á föstudaginn bíður mín hins vegar tilraunastofan, klukkan átta um morguninn, og á mánudaginn hefst alvara lífsins á ný...