Blogg-annáll Bullerjahns 2008

Margt hefur gengið á á árinu sem nú er að líða, bæði í mínu lífi og í þjóðlífinu. Þess vegna hef ég ákveðið að taka hér saman helstu viðburði lífs míns, en leyfi Fréttaannálinum og Skaupinu að taka púlsinn á þjóðarsálinni.

Árið byrjaði aðfararnótt nýársdags, þegar ég kynntist Bergdísi Ingu (fyrir miðju á myndinni hér að ofan) í trylltu áramótapartýi hjá Eyþóri Páli (neðst til vinstri á myndinni). Nokkrum dögum seinna varð ég hins vegar að snúa aftur til Þýskalands og við sáumst ekki aftur fyrr en í vorfríi mínu í febrúar. Febrúar var ansi snjóþungur þetta ár og veðrið var brjálað þegar ég lenti um nóttina, eftir fimm tíma seinkunn. Þýski vinur minn, Enno Keßler (til hægri á myndinni að ofan), heimsótti mig á Íslandi í lok febrúar og reyndi þrátt fyrir mikinn snjó að ferðast svolítið um landið. Við Enno fórum svo saman á námskeið á vegum Max Planck-stofnunarinnar í Golm (en listaverk á lóð þeirrar stofnunnar má sjá á myndinni hér til hliðar), í byrjun mars, og eftir páska (þegar stýrivextir Seðlabankans hættu að gera sitt gagn og krónan féll í fyrsta skiptið) skellti ég mér til Rotterdam. Þar heimsótti ég Bergdísi og vinkonu hennar, Ingu Auðbjörgu. Nánar var sagt frá Hollandsferðinni og ævintýrunum í Golm í færslunni Almenna afstæðiskenningin og Holland, sem finna má á þessari síðu.

Í maí var ég í vikulöngu Hvítasunnufríi og þess vegna kom Bergdís að heimsækja mig í Leipzig. Haldin var grillveisla hjá mér og samleigjendum mínum og ég sýndi Bergdísi Austur-Þýskaland. Við eyddum heilum degi í Weimar og Naumburg og fórum til Dresden. Í ágúst tók ég þátt í verklegri æfingu á stjörnuathugunarstöðinni í Tautenburg, Thüringen, m.a. ásamt stærðfræðingnum Eric. Við tókum reyndar ekki þátt í beinum mælingum, en við bjuggum algjörlega einangraðir uppi á fjalli - við hliðina á stjörnukíkinum (á myndinni hér að ofan) - og nutum óvenju stjörnubjarts næturhimins. Við Bergdís, sem hafði eytt ágústmánuði í Þýskalandi, fórum saman til Berlínar og þar eftir heim til Íslands, í lok mánaðarins, og mættum tímanlega til að fylgjast með hruni Glitnis og upphafinu á endalokum byggðar á Íslandi. Í Berlín gerðum við okkur glaðan dag með systursonum föður míns, Thomasi (sem gantast með Bergdísi á myndinni hér til hliðar) og Hannesi.

Á Íslandi heimsótti Marianne (á myndinni hér til hægri, fyrir framan Öxarárfoss), litla systir Claudiu og djammfélagi minn í Leipzig, mig og naut íslensks verðlags og náttúru. Við Bergdís fórum saman norður til Akureyrar og heimsóttum þar afa hennar og ömmu, fórum á Hið íslenzka reðasafn á Húsavík, fórum í viðtal hjá nokkrum Kanadabúum sem gerðu heimildamynd um reðasafnið, keyrðum í kringum Mývatn og gengum í gegnum Dimmuborgir. Þar að auki kíktum við í heimsókn til ungu hjónanna, Ragnars „Huma“ og Hólmfríðar Helgu, og vil ég nota tækifærið og óska þeim enn og aftur til hamingju með nýfæddu prinsessuna, Snæfríði Eddu. Ég sneri aftur til Þýskalands um það leiti sem að hinir tveir útrásarbankarnir hrundu og hitti Skúla, en við tveir áttum nokkra góða daga saman áður en hann hélt áfram ferð sinni til Ástralíu. Ég tók svo diplom-próf í stjörnufræði í byrjun nóvember og síðan þá hefur ekkert marktækt gerst í mínu lífi...

Ég vona að árið 2009 verði jafn spennandi og það sem nú er að líða. Ég vil óska öllum vinum og vandamönnum gleðilegs nýs árs og gæfu og velgengni á nýju ári. Lifið heil.

...af því að það eru jól

Jólaundirbúningurinn tröllríður hinum vestræna heimi þessa dagana. Það má þó ekki gleymast í glundroðanum að hlusta á góð jólalög inn á milli og því ákvað ég að taka saman nokkra klassíska jólapoppsmelli, til að bræða hjörtu neytenda og þerra tár áhættufjárfesta. Fyrir neðan má finna þrjá smelli sem eru tilvaldir til að hlusta á í skammdeginu; við bjartan bjarmann af brennandi, nú verðlausum, hlutabréfum.

Band Aid - Do They Know It's Christmas?

David Bowie & Bing Crosby - Little Drummer Boy

Nat King Cole - The Christmas Song

Ég kem heim að kvöldi, þann 19. desember. Sjáumst þá. Gleðileg jól.

Heilabrot No.2

Ef ég helli helming innihaldsins úr vatnsflösku, sem hefur staðið nógu lengi til að vera í varmafræðilegu jafnvægi (þ.e.a.s. varmi vatnins er jafnt dreifður á allt innihaldið), í aðra flösku enda ég uppi með tvær vatnsflöskur með sama varma og mólfjölda. Ef ég aftur á móti klíf nifteindastjörnu (hvernig sem ég fer að því) - dæmigerðar stærðir fyrir massa nifteindastjarna eru m = 1,3 - 2,1 m_sólin - er ólíklegt að ég endi uppi með tvær jafnþungar nifteindastjörnur. Nifteindirnar gætu t.a.m. klofnað í róteindir og rafeindir og báðir helmingar stjörnunnar gætu orðið að hvítum dvergum. Ég er samt ekki alveg viss.

Viðbót: Ég hef fengið nokkrar kvartanir þess efnis að hugleiðingin hér að ofan sé svolítið torskilin - ef ekki óskilin. Ég viðurkenni að ég hafi ekki nefnt þá staðreynd að nifteindastjarna myndast þegar kjarni sprengistjörnu (e. Supernova) hrynur saman, með þeim afleiðingum að rafeindir frumeindanna skella inn í frumeindakjarnana og mynda með róteindum þeirra nifteindir. Þrýstingur nifteindanna gagnvart þrýstingi þyngdaraflsins kemur í veg fyrir að stjarnan hrynji enn frekar saman (og myndi svarthol eða eitthvað enn óþekkt), en það myndi gerast ef kjarninn væri massameiri en sem nemur m = m_{Volkoff-Oppenheimer} = 1,5 - 3 m_sólin. Þótti mér óþarft að nefna að ef massi nifteindastjörnurnnar myndi minnka - t.d. ef hún yrði klofin í tvennt - þá væri þrýstingur nfiteindanna mun meiri en þyngdaraflsins og nifteindastjarnan óstöðug (massinn væri minni en dæmigerður massi nifteindastjarna, m = 1,3 - 2,1 m_sólin, eins og fram kemur að ofan); hún myndi kannski verða að hvítum dvergi, kannski ekki. Óvissan liggur í því að nifteindastjarnan verður til við sprengingu sprengistjörnu, en klofningurinn umræddi jafnast ekki á við öfugt ferli stjörnusprengingar (hvað sem það nú er).

Fjárhagaafturvarp

Við kvöldverðarborðið sitja Bullerjahn-feðgarnir - athafnamenn miklir sem klæðast stundum jakkafötum - og frú Matthíasdóttir - ríkisstarfsmaður í allt of lágum launaflokki - að snæðingi og hlusta á kvöldfréttirnar.

Herra Bullerjahn Junior: Faðir, ég frétti að bankinn minn væri að kaupa bankann þinn!
Herra Bullerjahn Senior: Já. En að minnsta kosti var bankinn minn ekki nærri gjaldþrota, eins og banki móður þinnar.
Frú Matthíasdóttir: Já, og svo núna er ég bara í þjóðnýttum banka (hlær afskaplega hátt)!

Á sama tíma í stjórnarráði Íslands taka Geir H. Haarde - forsætisráðherra með lélega klippingu - og Davíð Oddsson - seðlabankastjóri með ennþá verri klippingu - í spil.

Herra Oddsson: Hvar er Ingibjörg?
Herra Haarde: Móses er að skera hana upp á Sínaífjalli. Guð meitlaði honum guðdómlegar leiðbeiningar í steintöflur.
Herra Oddsson: Já, já.

Björgvin G. Sigurðsson - viðskiptaráðherra í allt of stóru skónúmeri - kemur hlaupandi inn á skrifstofuna, þar sem sjallarnir taka í spil.

Herra Sigurðsson: (Móður og másandi) Davíð! Davíð! Jón Ásgeir hringdi, hann vill fá bankann sinn aftur.
Herra Haarde: Skilaðu honum kveðju frá mér...

Tjöldin falla.

Það er fáránlegt hversu mikið er gert úr tapi hluthafa Glitnis, eftir að bankinn var keyptur upp að 3/4 hlutum af ríkinu. Mér þykir ósköp eðlilegt að menn tapi af og til á áhættuviðskiptum, eins og á braski með hlutabréf, enda er leikurinn til þess gerður. Ég hef enga samúð með þessum mönnum.

Óhugnanlegt

Síðan í gær leitar lögreglan í Leipzig að átta ára stúlkubarni, sem kom ekki heim til sín eftir að hafa heimsótt íþróttaviðburð á vegum skólans síns. Skólinn hennar er í tíu mínútna göngufjarlægð frá heimili hennar og liggur í næsta nágrenni við mig. Í allan dag hafa lögregluþyrlur sveimað yfir hverfinu mínu og leitarflokkar kemba almenningsgarða, skóglendi og yfirgefin hús í hverfunum Reudnitz-Thonberg og Anger-Crottendorf. Maður vonar hið besta því fyrir ári var grunnskólanemanda rænt, þegar hann var á leiðinni heim til sín eftir skóla...

Harmleikur í sandkassa

Oddur og Þór leika sér saman í sandkassa; í kringum þá liggja plastskóflur og -fötur. Hægra megin við sandkassann eru ellefu stelpur (Hrefna, Anna, Guðmunda, Ingibjörg, Sólveig, Gerður, Birta, Steinunn, Ósk, María og Þorbjörg) í snú-snú. Flestar þeirra eru með fléttur í hári, en Birta gengur með klút um höfuðið líkt og hún hafi gengið í gegnum efnameðferð. Á vinstri hönd má sjá leikskólakennarann, Grettir Ólafsson, sem horfir dreyminn á flugvél líða yfir himininn, og á bak við Odd og Þór má sjá glitta í hinn aldraða Pétur - á bak við leikskólagirðinguna - sem fylgist grannt með leik stúlknanna. Blóðnasir munu kvelja aumingja manninn við rúmt miðbik leikritsins og neyðist hann þá til að snýta sér.

Þór: Viltu koma í kapp: hvor getur talið hraðar upp í hundrað?
Oddur: Já.

Þeir byrja báðir að telja.

Þór: Einn, tveir, þrír, fjórir, fimm, sex, sjö...
Oddur: ...átta, níu, tíu! Einn, tveir, þrír, fjórir...
Þór: ...fimmtán, sextán, sautján, átján, nítján, tuttugu, tuttuguogeinn...
Oddur: ...fimm, sex, sjö, átta, níu, tíu! Einn...
Þór: ...tuttuguogsex, tuttuguogsjö, tuttuguogátta, tuttuguogníu, þrjátíu, þrjátíuogeinn, þrjátíuogtveir...
Oddur: ...fjórir, fimm, sex, sjö átta, níu, tíu! Einn...
Þór: ...þjátíuogfimm, þrjátíuogsex, þrjátíuogsjö, þrjátíuogátta, þrjátíuogníu, fjögurtíu, fjögurtíuogeinn...
Oddur: ...þrír, fjórir, fimm, sex, sjö, átta, níu, tíu! Búinn!
Þór: ...fjögurtíuog... Ha? Ertu búinn?
Oddur: Já. Ég vann, ekki þú. Ég var fljótari að telja en þú.
Þór: Þú taldir ekki upp í hundrað.
Oddur: Víst!
Þór: Nei! Þú taldir tíu sinnum upp í tíu, en við vorum að keppast við að telja upp í hundrað.
Oddur: Að telja tíu sinnum upp í tíu samsvarar því að telja einu sinni upp í hundrað. Ég taldi tíu tölur tíu sinnum og það eru hundrað tölur.
Þór: Hættu að bulla. Ef heimili þitt er í hundrað metra fjarlægð frá þessum sandkassa, þá nægir ekki að ganga tíu metra og snúa við - fimm sinnum. Þú gengur kannski hundrað metra, en þú kemst samt ekki heim.
Oddur: Nei, en með því að ganga tíu metra, tíu sinnum, í sömu áttina kemst ég á leiðarenda.
Þór: En þá gengurðu hundrað metra og ekki tíu sinnum sömu metrana. Því eftir tíunda metrann gengurðu ellefta metrann og svo koll af kolli. Einhvern tímann verðurðu að ganga hundraðasta metrann, annars kemstu aldrei heim.
Oddur: Já, en ellefti metrinn er annar fyrsti metrinn, sem ég geng, og hundraðasti metrinn er tíundi tíundi metrinn.
Þór: Nei!
Oddur: Víst!

Þór lemur Odd með plastskóflu í gagnaugað, sem hefnir sín með því að kasta steini í nefið á Þór. Tjöldin falla.

Trúarblinda

Það er til trúað fólk, þ.e.a.s. fólk sem trúir því að eitthvað yfirnáttúrulegt standi á bak við alheiminn, og á meðal þess eru einstaklingar sem halda uppi svokallaðri guðskenningu. Kenning þessi segir upphaf alheimsins og alls lífs, fjölbreytileika lífvera og náttúrulögmálin vera verk guðs; veru sem er eldri en allt og á að vera hönnuður tilveru okkar. Guðskenningin er kenning, líkt og allar vísindalegar kenningar, og því í samkeppni við þær. Það má færa rök fyrir því að vísindin standi guðskenningunni framar, þar sem þau eru fær um að spá fyrir um hegðun náttúrunnar, á meðan báðar kenningarnar geta ekki útskýrt upphaf alls. Vísindin geta ekki svarað spurningunni „hvað olli miklahvelli?“ (ef það er þá yfir höfuð hægt að tala um einhverjar orsakir áður en tíminn varð til - sjá nánar greinina Í leit að skapara, á Dindli) á meðan guðskenningin, sem getur svarað spurningunni að framan, bregst þegar maður spyr sig „hvernig varð guð til?“ Að mínu mati hefur guðskenningin ekkert til málanna að leggja, því í stað þess að binda endahnút á þá keðju orsaka og afleiðinga, sem tilvera okkar samanstendur af, bætir hún einungis nýjum hlekk(jum) við keðjuna. En það er smekksatriði.

Guðskenningin verður því með einhverju móti að sanna sig og því reyna áhangendur hennar að finna fyrirbæri innan náttúrunnar, sem eru vísindalega óútskýranleg. Sköpunarsinnar - fylgjendur guðskenningarinnar - gætu útskýrt þessi fyrirbæri með hugmyndum um „gáfulega“ eða jafnvel „fullkomna“ hönnun, þ.e.a.s. að guð hafi skapað allt til að smella saman eins og púsluspil (þar sem hann hefur algjöra yfirsýn yfir sköpunarverk sitt). Sem sýnidæmi fylgir hér myndbrot, en í því eru færð rök fyrir „fullkominni“ hönnun banana:

Ég þarf vonandi ekki að benda neinum lesanda á að náttúruval þróunarkenningarinnar útskýrir einnig þessa „algjöru tilviljun“ innan náttúrunnar - þó án þess að gera ráð fyrir tilvist alviturs og óskeikuls skapara.

En er hægt að líta á guðskenninguna sem heiðarlega samkeppni við vísindin? Eftirfarandi er viðtal við einhvern verkfræðing (og rithöfund), Chuck Missler að nafni. Hann trúir eigin orðum svo innilega; ég veit ekki hvort ég eigi að hlæja eða gráta:

Taka skal eftir því að enginn stærðaskali á orku - sem það tekur að skapa líf - eða tíma - sem það tekur lífrænar sameindir til að hópast saman í einhvers konar grunnlíf (t.d. frumu) - er gefinn upp. Þetta er skólabókadæmi um það hvernig margir (ef ekki flestir) sköpunarsinnar taka meginmál vísindanna úr samhengi, til þess að villa um fyrir óvitum (og það er ekki sérlega heiðarlegt). Staðhæfingar Chucks eru frá öllum hliðum séð gallaðar, fáránlegar, jafnvel barnalegar og langt frá því að vera andsvar við svari vísindanna. Sem dæmi: tíminn sem það tekur líf að verða til er að öllum líkindum EKKI svipað langur og tíminn sem það tekur að útbúa hnetusmjör. Og ef svo væri væri ómögulegt að sjá þetta nýja líf með berum augum (en enginn skoðar hnetusmjörið sitt undir smásjá, áður en hann smyr því á brauðsneiðina sína) og þróun lífvera tekur líka örlítið lengri tíma en tíminn, sem líður á milli þess að hnetusmjörið fer í hillur verslana, og að kaupandinn kaupir það, svo það mun enginn gíraffi stökkva upp úr krukkunni - ef það er það sem Chuck á við. Einstaklingar eins og hann eru kannski (í stöku tilfelli) ekki mestu mannvitsbrekkurnar, en ég held frekar að þeir reyni ekki einu sinni að skilja kenningar vísindanna. Þeir eru alfarið blindaðir af trú.