Listin að skilgreina list

„Hvað er list?“ er spurning sem erfitt er að svara, þar sem það reynist næstum ómögulegt að finna sameiginlegan nefnara, einhver mörk fyrir alla þá list sem fyrirfinnst í heiminum. Sumar ganga meira að segja svo langt að halda því fram að allt sé list. Aftur á móti nær algjör skilgreining slíkrar afstæðishyggju ekki langt, þegar kúkur í dós er borin saman við Sálumessu Mozarts (og er reyndar hugsun sem dregur langan dilk á eftir sér, því hún gjaldfellir listamannalaun o.fl.). En hvenær hætta þá hlutir að vera óspennandi og venjulegir? Hvenær hættir kúkurinn að vera saur og rís upp á hið „æðra stig lista“?

Mikilvægt er að gera greinarmun á listinni og verkfærinu, þ.e.a.s. tækninni eða handverkinu, sem notað er til að skapa hana. Tæknina og handverkið má æfa; það er hægt að þjálfa skrift, teikningu og hæfileikann að spila á hljóðfæri, en það gerir engan sjálfkrafa að listamanni. Notast má við ritlist (sem að mati höfundar er eitt margra umræddra verkfæra sem sportar nokkuð misvísandi nafni) til að skrifa ritgerð eða grein, sem er hugsanlega vel skrifuð og kemur hugmyndum höfundar vel til skila, en getur verið gjörsamlega sneydd allri fagurfræði. Fáir myndu flokka tækniteikningu af rafrás, eða hringitón í síma sem list. Hins vegar verða öll þessi „verk“ til með hjálp verkfæra, sem á íslenskri tungu eru oftar en ekki kennd við list (ritlist, myndlist, tónlist, o.s.frv.). Skilja verður að tæknin eða handverkið er fyrst og fremst verkfæri þess sem kann að umgangast það og er í mörgum tilvikum hans lifibrauð.

Ef ofangreindur munur á list og verkfæri er gerður, fylgir því á mjög náttúrulegan hátt aðgreining á góðri og slæmri list. Slæm skáldsaga er álíka andrík og fræðigrein og tónar Leoncie eiga meira skylt við hringitón en hljómsveitina Radiohead. Þegar listamaðurinn gerir fátt annað en að sýna verklagni sína má oftar en ekki flokka list hans sem slæma. Sumir eru meira að segja bæði and- og hæfileikalausir, eins og einstaklingurinn á bak við verkið af kettinum Pétri hér að ofan, sem hýst er í hinu virta The museum of bad art (MOBA). Hvar draga skal mörkin er val hvers og eins, en skilin innan myndlistarinnar má hugsanlega finna með því að gera upp við sjálfan sig hvort að verk naívismans séu góð eða slæm. Ef ég mætti ráða, þá héngu fleiri naívísk verk á MOBA, en ég er víst ekki einn í heiminum…

Með partíið í hnakkanum

Ég var mikill myndasöguaðdáandi á árum áður, en á námsárum mínum datt þessi áhugi tímabundið uppfyrir. Það var ekki fyrr en fyrir tveimur árum, sem ég gluggaði aftur í gömlu myndasögurnar mínar og hóf að fullkomna safnið. Fyrr á þessu ári fjárfesti ég svo í rosalegum doðranti, sem segir söguna af því þegar Ofurmennið, Superman, lést. Þessi saga var upphaflega gefin út árið 1992 og vakti mikla athygli hjá fjölmiðlum á sínum tíma (þegar ég var lítill átti ég úrklippu úr Morgunblaðinu, sem sýndi þekktar ofurhetjur bera líkkistu með hinu þekkta "S"-i ofaná; sjá mynd á vinstri hönd), enda ekki á hverjum degi sem elsta ofurhetja myndasagnanna gefur upp öndina.

Ofurmennið lést eftir að hafa barist við óstöðvandi skrímsli. Hann notaði sína seinustu krafta til að drepa skrímslið og dó hetjulegum dauðdaga í faðmi kærustu sinnar, Lois Lane. Í kjölfarið af andláti hetjunnar bláklæddu fylgdi mikil pólitísk deila um hvað ætti að gera við líkið hans; sumir vildu klóna Ofurmennið, á meðan aðrir vildu byggja átrúnaðargoði sínu grafhýsi og jafnvel altari. Það kom þó á daginn að Ofurmennið var alls ekki dautt, heldur áttu sér ákveðnir atburðir stað, sem í heild sinni eru of flóknir til að hægt sé að gera þeim skil hér, en leiddu að lokum til endurlífgunar hans. Þessi endurlífgun tók hins vegar heilt ár, svo að ofurhetjan upprisna sneri aftur með sítt og mikið hár.

Ofurmennið hlaut þar með möguleikann á að státa einni svölustu klippingu aldarfjórðungsins: síðu að aftan! Ekki minni menn en David Hasselhoff, sem gerði garðinn frægan sem strandvörðurinn Mitch Buchannon, báru þessa hárprýði með höfuðið hátt og sönnuðu fyrir heiminum að ekki einungis amerískir roðhnakkar (e. rednecks) gætu flaggað „mölletti“. Sítt að aftan er töff og praktískt, þar sem að hárið að framan mun aldrei skyggja sjón þess sem ber það, á meðan makkinn að aftan vermir hnakka hans á köldum vetrarkvöldum. Eins og gamall bolur minn orðar það: business in the front, party in the back!

Það er svo heitt!

Undanfarna daga er búið að vera óbærilega heitt í Þýskalandi. Hitastigið er í kringum bræðslumark hitamæla og þýska veðurstofan varar við mögulegum skógarbrunum, í kjölfarið. Lene Voigt-almenningsgarðurinn í Leipzig, sem liggur í nágrenni við heimili mitt, er allur sviðinn. Jafnvel þó það hafi rignt í nótt, virðist hitastigið samt ekki hafa breyst; enn blæs hlýju lofti úr suðri, á meðan sólin grillar saklaust mannfólkið. Ég er að stikna.

Ekki missa af Þorvaldi!

Þorvaldur Davíð Kristjánsson - söngleikjagoðsögnin, sem gerði allt vitlaust í Verzló - er á forsíðu nýjustu útgáfu menningarritsins Monitors. Í kímnu viðtali við fréttamenn segir Þolli frá trylltu lífi sínu í New York og gerir klassískt grín að íslensku veðurfari. Hann rifjar upp bernsku sína, sem hann eyddi með fjölskyldu sinni að selja steina, en þar segir hann leiklistarferil sinn á ensku hafa hafist. Greinilegt er að enskan reynist honum ekki fjötur um fót í dag, því Þolli getur snarar orðum eins og „Kolaportið“ yfir á ensku, án þess að þurfa að hugsa sig um.

Dvölin vestan Atlandshafs hefur ekki aðeins auðgað listnæmi hans, heldur einnig innsæi í gang heimsmálanna; hann heldur með þýska landsliðinu, á heimsmeistaramótinu í fótbolta, því „það er best fyrir hið alþjóðlega hagkerfi, ef að Þýskaland verður heimsmeistari“. Seðlabanki Íslands beinir nú sjónum sínum til þessa unga og efnilega pilts, því þeir gætu séð hag sinn í því að fá svona skarpan og myndarlegan mann, með góða enskukunnáttu, í sínar raðir. Og ekki skemmir fyrir að hann gæti troðið upp á starfsmannauppákomum. Áfram Þorvaldur og áfram Þýskaland!

Það er svo kalt!

Í morgun voru -19°C hér í Leipzig og yfir daginn verður það lítið skárra. Fjölmiðlar segja nóttina hafa verið eina þá köldustu hér í Þýskalandi, síðan 1987, en einna kaldast var það í kringum Leipzig; í nágranna-bænum Delitzsch féll kvikasilfurssúlan niður í -26°C! Í Hamborg voru rútur sendar út til að taka heimilislausa af götunum og flytja þá í hlýja íþróttahöll. Í Weimar fraus eldri kona í hel. Lestum og flugvélum hefur seinkað vegna hins gífurlega kulda en á morgun á ástandið að skána, samkvæmt veðurspánni. Þangað til skokka ég á staðnum til að halda á mér hita.

Blogg-annáll Bullerjahns 2008

Margt hefur gengið á á árinu sem nú er að líða, bæði í mínu lífi og í þjóðlífinu. Þess vegna hef ég ákveðið að taka hér saman helstu viðburði lífs míns, en leyfi Fréttaannálinum og Skaupinu að taka púlsinn á þjóðarsálinni.

Árið byrjaði aðfararnótt nýársdags, þegar ég kynntist Bergdísi Ingu (fyrir miðju á myndinni hér að ofan) í trylltu áramótapartýi hjá Eyþóri Páli (neðst til vinstri á myndinni). Nokkrum dögum seinna varð ég hins vegar að snúa aftur til Þýskalands og við sáumst ekki aftur fyrr en í vorfríi mínu í febrúar. Febrúar var ansi snjóþungur þetta ár og veðrið var brjálað þegar ég lenti um nóttina, eftir fimm tíma seinkunn. Þýski vinur minn, Enno Keßler (til hægri á myndinni að ofan), heimsótti mig á Íslandi í lok febrúar og reyndi þrátt fyrir mikinn snjó að ferðast svolítið um landið. Við Enno fórum svo saman á námskeið á vegum Max Planck-stofnunarinnar í Golm (en listaverk á lóð þeirrar stofnunnar má sjá á myndinni hér til hliðar), í byrjun mars, og eftir páska (þegar stýrivextir Seðlabankans hættu að gera sitt gagn og krónan féll í fyrsta skiptið) skellti ég mér til Rotterdam. Þar heimsótti ég Bergdísi og vinkonu hennar, Ingu Auðbjörgu. Nánar var sagt frá Hollandsferðinni og ævintýrunum í Golm í færslunni Almenna afstæðiskenningin og Holland, sem finna má á þessari síðu.

Í maí var ég í vikulöngu Hvítasunnufríi og þess vegna kom Bergdís að heimsækja mig í Leipzig. Haldin var grillveisla hjá mér og samleigjendum mínum og ég sýndi Bergdísi Austur-Þýskaland. Við eyddum heilum degi í Weimar og Naumburg og fórum til Dresden. Í ágúst tók ég þátt í verklegri æfingu á stjörnuathugunarstöðinni í Tautenburg, Thüringen, m.a. ásamt stærðfræðingnum Eric. Við tókum reyndar ekki þátt í beinum mælingum, en við bjuggum algjörlega einangraðir uppi á fjalli - við hliðina á stjörnukíkinum (á myndinni hér að ofan) - og nutum óvenju stjörnubjarts næturhimins. Við Bergdís, sem hafði eytt ágústmánuði í Þýskalandi, fórum saman til Berlínar og þar eftir heim til Íslands, í lok mánaðarins, og mættum tímanlega til að fylgjast með hruni Glitnis og upphafinu á endalokum byggðar á Íslandi. Í Berlín gerðum við okkur glaðan dag með systursonum föður míns, Thomasi (sem gantast með Bergdísi á myndinni hér til hliðar) og Hannesi.

Á Íslandi heimsótti Marianne (á myndinni hér til hægri, fyrir framan Öxarárfoss), litla systir Claudiu og djammfélagi minn í Leipzig, mig og naut íslensks verðlags og náttúru. Við Bergdís fórum saman norður til Akureyrar og heimsóttum þar afa hennar og ömmu, fórum á Hið íslenzka reðasafn á Húsavík, fórum í viðtal hjá nokkrum Kanadabúum sem gerðu heimildamynd um reðasafnið, keyrðum í kringum Mývatn og gengum í gegnum Dimmuborgir. Þar að auki kíktum við í heimsókn til ungu hjónanna, Ragnars „Huma“ og Hólmfríðar Helgu, og vil ég nota tækifærið og óska þeim enn og aftur til hamingju með nýfæddu prinsessuna, Snæfríði Eddu. Ég sneri aftur til Þýskalands um það leiti sem að hinir tveir útrásarbankarnir hrundu og hitti Skúla, en við tveir áttum nokkra góða daga saman áður en hann hélt áfram ferð sinni til Ástralíu. Ég tók svo diplom-próf í stjörnufræði í byrjun nóvember og síðan þá hefur ekkert marktækt gerst í mínu lífi...

Ég vona að árið 2009 verði jafn spennandi og það sem nú er að líða. Ég vil óska öllum vinum og vandamönnum gleðilegs nýs árs og gæfu og velgengni á nýju ári. Lifið heil.

...af því að það eru jól

Jólaundirbúningurinn tröllríður hinum vestræna heimi þessa dagana. Það má þó ekki gleymast í glundroðanum að hlusta á góð jólalög inn á milli og því ákvað ég að taka saman nokkra klassíska jólapoppsmelli, til að bræða hjörtu neytenda og þerra tár áhættufjárfesta. Fyrir neðan má finna þrjá smelli sem eru tilvaldir til að hlusta á í skammdeginu; við bjartan bjarmann af brennandi, nú verðlausum, hlutabréfum.

Band Aid - Do They Know It's Christmas?

David Bowie & Bing Crosby - Little Drummer Boy

Nat King Cole - The Christmas Song

Ég kem heim að kvöldi, þann 19. desember. Sjáumst þá. Gleðileg jól.

Heilabrot No.2

Ef ég helli helming innihaldsins úr vatnsflösku, sem hefur staðið nógu lengi til að vera í varmafræðilegu jafnvægi (þ.e.a.s. varmi vatnins er jafnt dreifður á allt innihaldið), í aðra flösku enda ég uppi með tvær vatnsflöskur með sama varma og mólfjölda. Ef ég aftur á móti klíf nifteindastjörnu (hvernig sem ég fer að því) - dæmigerðar stærðir fyrir massa nifteindastjarna eru m = 1,3 - 2,1 m_sólin - er ólíklegt að ég endi uppi með tvær jafnþungar nifteindastjörnur. Nifteindirnar gætu t.a.m. klofnað í róteindir og rafeindir og báðir helmingar stjörnunnar gætu orðið að hvítum dvergum. Ég er samt ekki alveg viss.

Viðbót: Ég hef fengið nokkrar kvartanir þess efnis að hugleiðingin hér að ofan sé svolítið torskilin - ef ekki óskilin. Ég viðurkenni að ég hafi ekki nefnt þá staðreynd að nifteindastjarna myndast þegar kjarni sprengistjörnu (e. Supernova) hrynur saman, með þeim afleiðingum að rafeindir frumeindanna skella inn í frumeindakjarnana og mynda með róteindum þeirra nifteindir. Þrýstingur nifteindanna gagnvart þrýstingi þyngdaraflsins kemur í veg fyrir að stjarnan hrynji enn frekar saman (og myndi svarthol eða eitthvað enn óþekkt), en það myndi gerast ef kjarninn væri massameiri en sem nemur m = m_{Volkoff-Oppenheimer} = 1,5 - 3 m_sólin. Þótti mér óþarft að nefna að ef massi nifteindastjörnurnnar myndi minnka - t.d. ef hún yrði klofin í tvennt - þá væri þrýstingur nfiteindanna mun meiri en þyngdaraflsins og nifteindastjarnan óstöðug (massinn væri minni en dæmigerður massi nifteindastjarna, m = 1,3 - 2,1 m_sólin, eins og fram kemur að ofan); hún myndi kannski verða að hvítum dvergi, kannski ekki. Óvissan liggur í því að nifteindastjarnan verður til við sprengingu sprengistjörnu, en klofningurinn umræddi jafnast ekki á við öfugt ferli stjörnusprengingar (hvað sem það nú er).

Fjárhagaafturvarp

Við kvöldverðarborðið sitja Bullerjahn-feðgarnir - athafnamenn miklir sem klæðast stundum jakkafötum - og frú Matthíasdóttir - ríkisstarfsmaður í allt of lágum launaflokki - að snæðingi og hlusta á kvöldfréttirnar.

Herra Bullerjahn Junior: Faðir, ég frétti að bankinn minn væri að kaupa bankann þinn!
Herra Bullerjahn Senior: Já. En að minnsta kosti var bankinn minn ekki nærri gjaldþrota, eins og banki móður þinnar.
Frú Matthíasdóttir: Já, og svo núna er ég bara í þjóðnýttum banka (hlær afskaplega hátt)!

Á sama tíma í stjórnarráði Íslands taka Geir H. Haarde - forsætisráðherra með lélega klippingu - og Davíð Oddsson - seðlabankastjóri með ennþá verri klippingu - í spil.

Herra Oddsson: Hvar er Ingibjörg?
Herra Haarde: Móses er að skera hana upp á Sínaífjalli. Guð meitlaði honum guðdómlegar leiðbeiningar í steintöflur.
Herra Oddsson: Já, já.

Björgvin G. Sigurðsson - viðskiptaráðherra í allt of stóru skónúmeri - kemur hlaupandi inn á skrifstofuna, þar sem sjallarnir taka í spil.

Herra Sigurðsson: (Móður og másandi) Davíð! Davíð! Jón Ásgeir hringdi, hann vill fá bankann sinn aftur.
Herra Haarde: Skilaðu honum kveðju frá mér...

Tjöldin falla.

Það er fáránlegt hversu mikið er gert úr tapi hluthafa Glitnis, eftir að bankinn var keyptur upp að 3/4 hlutum af ríkinu. Mér þykir ósköp eðlilegt að menn tapi af og til á áhættuviðskiptum, eins og á braski með hlutabréf, enda er leikurinn til þess gerður. Ég hef enga samúð með þessum mönnum.

Óhugnanlegt

Síðan í gær leitar lögreglan í Leipzig að átta ára stúlkubarni, sem kom ekki heim til sín eftir að hafa heimsótt íþróttaviðburð á vegum skólans síns. Skólinn hennar er í tíu mínútna göngufjarlægð frá heimili hennar og liggur í næsta nágrenni við mig. Í allan dag hafa lögregluþyrlur sveimað yfir hverfinu mínu og leitarflokkar kemba almenningsgarða, skóglendi og yfirgefin hús í hverfunum Reudnitz-Thonberg og Anger-Crottendorf. Maður vonar hið besta því fyrir ári var grunnskólanemanda rænt, þegar hann var á leiðinni heim til sín eftir skóla...

Harmleikur í sandkassa

Oddur og Þór leika sér saman í sandkassa; í kringum þá liggja plastskóflur og -fötur. Hægra megin við sandkassann eru ellefu stelpur (Hrefna, Anna, Guðmunda, Ingibjörg, Sólveig, Gerður, Birta, Steinunn, Ósk, María og Þorbjörg) í snú-snú. Flestar þeirra eru með fléttur í hári, en Birta gengur með klút um höfuðið líkt og hún hafi gengið í gegnum efnameðferð. Á vinstri hönd má sjá leikskólakennarann, Grettir Ólafsson, sem horfir dreyminn á flugvél líða yfir himininn, og á bak við Odd og Þór má sjá glitta í hinn aldraða Pétur - á bak við leikskólagirðinguna - sem fylgist grannt með leik stúlknanna. Blóðnasir munu kvelja aumingja manninn við rúmt miðbik leikritsins og neyðist hann þá til að snýta sér.

Þór: Viltu koma í kapp: hvor getur talið hraðar upp í hundrað?
Oddur: Já.

Þeir byrja báðir að telja.

Þór: Einn, tveir, þrír, fjórir, fimm, sex, sjö...
Oddur: ...átta, níu, tíu! Einn, tveir, þrír, fjórir...
Þór: ...fimmtán, sextán, sautján, átján, nítján, tuttugu, tuttuguogeinn...
Oddur: ...fimm, sex, sjö, átta, níu, tíu! Einn...
Þór: ...tuttuguogsex, tuttuguogsjö, tuttuguogátta, tuttuguogníu, þrjátíu, þrjátíuogeinn, þrjátíuogtveir...
Oddur: ...fjórir, fimm, sex, sjö átta, níu, tíu! Einn...
Þór: ...þjátíuogfimm, þrjátíuogsex, þrjátíuogsjö, þrjátíuogátta, þrjátíuogníu, fjögurtíu, fjögurtíuogeinn...
Oddur: ...þrír, fjórir, fimm, sex, sjö, átta, níu, tíu! Búinn!
Þór: ...fjögurtíuog... Ha? Ertu búinn?
Oddur: Já. Ég vann, ekki þú. Ég var fljótari að telja en þú.
Þór: Þú taldir ekki upp í hundrað.
Oddur: Víst!
Þór: Nei! Þú taldir tíu sinnum upp í tíu, en við vorum að keppast við að telja upp í hundrað.
Oddur: Að telja tíu sinnum upp í tíu samsvarar því að telja einu sinni upp í hundrað. Ég taldi tíu tölur tíu sinnum og það eru hundrað tölur.
Þór: Hættu að bulla. Ef heimili þitt er í hundrað metra fjarlægð frá þessum sandkassa, þá nægir ekki að ganga tíu metra og snúa við - fimm sinnum. Þú gengur kannski hundrað metra, en þú kemst samt ekki heim.
Oddur: Nei, en með því að ganga tíu metra, tíu sinnum, í sömu áttina kemst ég á leiðarenda.
Þór: En þá gengurðu hundrað metra og ekki tíu sinnum sömu metrana. Því eftir tíunda metrann gengurðu ellefta metrann og svo koll af kolli. Einhvern tímann verðurðu að ganga hundraðasta metrann, annars kemstu aldrei heim.
Oddur: Já, en ellefti metrinn er annar fyrsti metrinn, sem ég geng, og hundraðasti metrinn er tíundi tíundi metrinn.
Þór: Nei!
Oddur: Víst!

Þór lemur Odd með plastskóflu í gagnaugað, sem hefnir sín með því að kasta steini í nefið á Þór. Tjöldin falla.

Trúarblinda

Það er til trúað fólk, þ.e.a.s. fólk sem trúir því að eitthvað yfirnáttúrulegt standi á bak við alheiminn, og á meðal þess eru einstaklingar sem halda uppi svokallaðri guðskenningu. Kenning þessi segir upphaf alheimsins og alls lífs, fjölbreytileika lífvera og náttúrulögmálin vera verk guðs; veru sem er eldri en allt og á að vera hönnuður tilveru okkar. Guðskenningin er kenning, líkt og allar vísindalegar kenningar, og því í samkeppni við þær. Það má færa rök fyrir því að vísindin standi guðskenningunni framar, þar sem þau eru fær um að spá fyrir um hegðun náttúrunnar, á meðan báðar kenningarnar geta ekki útskýrt upphaf alls. Vísindin geta ekki svarað spurningunni „hvað olli miklahvelli?“ (ef það er þá yfir höfuð hægt að tala um einhverjar orsakir áður en tíminn varð til - sjá nánar greinina Í leit að skapara, á Dindli) á meðan guðskenningin, sem getur svarað spurningunni að framan, bregst þegar maður spyr sig „hvernig varð guð til?“ Að mínu mati hefur guðskenningin ekkert til málanna að leggja, því í stað þess að binda endahnút á þá keðju orsaka og afleiðinga, sem tilvera okkar samanstendur af, bætir hún einungis nýjum hlekk(jum) við keðjuna. En það er smekksatriði.

Guðskenningin verður því með einhverju móti að sanna sig og því reyna áhangendur hennar að finna fyrirbæri innan náttúrunnar, sem eru vísindalega óútskýranleg. Sköpunarsinnar - fylgjendur guðskenningarinnar - gætu útskýrt þessi fyrirbæri með hugmyndum um „gáfulega“ eða jafnvel „fullkomna“ hönnun, þ.e.a.s. að guð hafi skapað allt til að smella saman eins og púsluspil (þar sem hann hefur algjöra yfirsýn yfir sköpunarverk sitt). Sem sýnidæmi fylgir hér myndbrot, en í því eru færð rök fyrir „fullkominni“ hönnun banana:

Ég þarf vonandi ekki að benda neinum lesanda á að náttúruval þróunarkenningarinnar útskýrir einnig þessa „algjöru tilviljun“ innan náttúrunnar - þó án þess að gera ráð fyrir tilvist alviturs og óskeikuls skapara.

En er hægt að líta á guðskenninguna sem heiðarlega samkeppni við vísindin? Eftirfarandi er viðtal við einhvern verkfræðing (og rithöfund), Chuck Missler að nafni. Hann trúir eigin orðum svo innilega; ég veit ekki hvort ég eigi að hlæja eða gráta:

Taka skal eftir því að enginn stærðaskali á orku - sem það tekur að skapa líf - eða tíma - sem það tekur lífrænar sameindir til að hópast saman í einhvers konar grunnlíf (t.d. frumu) - er gefinn upp. Þetta er skólabókadæmi um það hvernig margir (ef ekki flestir) sköpunarsinnar taka meginmál vísindanna úr samhengi, til þess að villa um fyrir óvitum (og það er ekki sérlega heiðarlegt). Staðhæfingar Chucks eru frá öllum hliðum séð gallaðar, fáránlegar, jafnvel barnalegar og langt frá því að vera andsvar við svari vísindanna. Sem dæmi: tíminn sem það tekur líf að verða til er að öllum líkindum EKKI svipað langur og tíminn sem það tekur að útbúa hnetusmjör. Og ef svo væri væri ómögulegt að sjá þetta nýja líf með berum augum (en enginn skoðar hnetusmjörið sitt undir smásjá, áður en hann smyr því á brauðsneiðina sína) og þróun lífvera tekur líka örlítið lengri tíma en tíminn, sem líður á milli þess að hnetusmjörið fer í hillur verslana, og að kaupandinn kaupir það, svo það mun enginn gíraffi stökkva upp úr krukkunni - ef það er það sem Chuck á við. Einstaklingar eins og hann eru kannski (í stöku tilfelli) ekki mestu mannvitsbrekkurnar, en ég held frekar að þeir reyni ekki einu sinni að skilja kenningar vísindanna. Þeir eru alfarið blindaðir af trú.

Veirurvá á meðal nemenda

Fyrir um mánuði síðan heyrði ég sögu af nemanda nokkrum, hér í Leipzig, sem hafði farið til heimilislæknis vegna óskilgreindra óþæginda sem hrjáðu hann. Læknirinn tók víst einhver sýni, sem send voru í ræktun, því stuttu seinna barst þessum nemanda símtal, þar sem læknirinn bað hann að koma á stofuna sína hið snarasta; átti nemandinn ekki að hafa nein óþarfa samskipti við meðborgara sína og mátti ekki nota almenningssamgöngur. Það kom í ljós að nemandi þessi var berklasmitaður, sem kom honum mjög á óvart þar sem hann hafði ekki ferðast utan Evrópu (en margir smitast af einhverju í útlöndum og bera það með sér heim) í mörg ár. Umræddur nemandi nemur almenn málvísindi.

Í seinustu viku var síðan annar meðleigjenda minna, sem einnig er í málvísindanámi - og fólkið með henni í áfanga - beðin um að sitja eftir; heilbrigðismálaráðuneytið ætlaði að kanna hvort fleiri nemendur væru smitaðir. Voru þau sprautuð með efni, sem veldur bólgu í kringum stungusvæðið ef um er að ræða smit, og öll send í lungna-röntgenmyndatöku. Daginn eftir fékk hinn meðleigjandinn minn, sem er í kínversku, tölvupóst þess efnis að hún (ásamt öðrum úr áfanganum hennar) ætti að fara í athugun út af einhverjum ótilgreindum smitsjúkdómi. Eins og engan kann að furða, var um berklapróf að ræða.

Ég vil taka það fram að hjá þeim báðum reyndist „bólguprófið“ neikvætt og enn hefur enginn haft samband út af röntgenmyndatökunum. Það sýnist því á öllu að þær séu báðar ósmitaðar. Heilbrigðisyfirvöld virðast einnig taka ástandið alvarlega, svo ég efast um að það séu miklar líkur á því að yðar einlægur smitist af berklum... Vona ég.

Edwin Hubble var ekkert merkilegri en ég

Á fimmtudaginn héldu eðlisfræðingar í Leipzig sumarhátíð sína (veðurfræðingarnir máttu slást í för með okkur) og í tilefni dagsins var keppt í hinum og þessum íþróttagreinum, drukkinn bjór, steikur og pylsur grillaðar og á endanum borðaðar. Hátíð þessi var haldin í almenningsgarði nokkrum, sem liggur við hliðina á eðlisfræðiskorinni og er fyrrverandi kirkjugarður. Ég tók reyndar ekki þátt í íþróttaatburðunum, en stóð við vallarmörkin með bjór og pylsu í hendi og veitti þannig fótboltagörpunum og blakhetjunum andlegan stuðning. Af reynslu minni af þessum hátíðum þekki ég mikilvægi þess að vera í regnkápu, því það bregst ekki að það byrji að rigna þegar eðlisfræðingar ætla að gera sér glaðan dag og hið árlega rafmagnsleysi lét heldur ekki á sér standa; um hálfellefu leytið hætti tónlistin að óma og bjórdælan gaf upp andann. Aðstandendur voru þó fljótir að hrekja upptök vandans, enda þaulvanir aðstæðum sem þessum. Drukkið var langt fram á nótt, mikið var dansað og gólað í skjóli myrkurs og sumir komust ekki einu sinni heim til sín, heldur urðu að gista í húsakynnum nemendastjórnarinnar. Ég komst þó óskaddaður, en nokkuð ölvaður, heim til mín.

Annars mun ég vinna frá 18. til 22. ágúst í stjörnuathugunarstöð, en það er í tengslum við stjarneðlisfræðiáfanga sem ég heimsæki. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum þegar ég frétti að ég ætti ekki eftir að sitja þar allar nætur og fylgjast með næturhimninum, heldur einungis vinna úr eldri gögnum, en það er skárra en ekki neitt. Við eigum víst að greina litróf vetrarbrauta. Þann 23. ágúst mun ég síðan hitta Bergdísi og við verðum samferða heim til Íslands hinn 28. Ég verð á landinu til sjötta október; vonast til að hitta sem flesta í millitíðinni!

Ný upplifun

Það hefur ekki farið fram hjá neinum að þessa dagana á sér stað Evrópumót í knattspyrnu uppi í Alpafjöllum, sem og sú staðreynd að Englendingar máttu ekki vera með (vonandi skilja Íslendingar nú að England sé lélegt lið, samansett af fyrrverandi boxurum og nærbuxnafyrirsætum). Ég er ekki mikill fótboltaunnandi, en þegar bestu lið Evrópu takast á geri ég mér gjarnan glaðan dag með bjór í hendi.

Það var einmitt tilfellið í gær, en þá áttust við Þýskaland og Tyrkland. Þetta var í sjálfu sér svolítið absúrd leikur, þar sem 1/3 hluti íbúafjölda Þýskalands er af tyrknesku bergi brotinn (ég er persónulega ekki alveg viss á þessari tölfræði en það búa a.m.k. svo margir Tyrkir í Þýskalandi að í Bandaríkjunum var gefin út alfræðiorðabók, sem hélt því fram að opinber tungumál Þýskalands væru tyrkneska og þýska), og því var undirrituðum nokkuð óljóst með hverjum hann átti að halda. Honum rann þó blóðið til skyldunnar, enda er blóð þykkara en bjór, huldi sig með fánalitum föðurlandsins og hvatti sína menn. Þó rofnaði útsendingin í seinni hálfleik, þegar Vínarborg varð rafmagnslaus, sem leiddi til þess að Fótboltabullu-Jakob varð að hlaupa inn í eldhús og fylgjast með leiknum í ljósvaka, sem var kvalinn veðurfræðilegum truflunum. Með loftnet í höndunum, hlustandi á æstan íþróttaþul í gegnum skruðninga (það var því svolítill stríðsfréttablær yfir þessu öllu saman), reyndi yðar einlægastur að komast að því hver hefði skorað. En gleðin tók öll völd þegar leiknum lauk með þýskum sigri.

Ég verð að viðurkenna að þessar aðstæður, sem neyddu mig til að hlaupa um íbúðina með útvarpstækið, gerðu fótboltaáhorfið mun margþættara en vanalega og spennan var ótrúleg. Ég hvet því Knattspyrnusamband Evrópu til þess að rjúfa oftar útsendinguna, til að auka áhrifamátt leikjanna.

New Judas aftur í Leipzig

Á föstudaginn, eftir langan skóladag og nokkra spennuþrugna tíma fyrir framan tölvuskjá, kom ég heim um kvöldmatarleytið og var minntur á að um kvöldið myndu nokkrir liðsmenn New Judas-tónlistarhópsins (sem ætti að vera lesendum kunnugur úr fyrri færslum) troða upp á dansstaðnum SWEAT. Ég skellti mér í stórmarkaðinn, keypti bjór og fór síðar um kvöldið að sjá plötusnúðinn Downtown og raftónlistarmanninn Obi Blanche trylla gesti og barþjóna. Einnig steig þýska raf-pönk-indí-eitthvað sveitin MIT upp á stokk og spilaði sína vafasömu tóna, en þetta var hressandi kvöld og allir skemmtu sér konunglega.

Á laugardaginn var mér boðið í grillveislu til vinar míns Ennos. Það er ansi karlmannlegt að grilla, sérstaklega þegar maður drekkur bjór á meðan, en til að gera þetta allt saman enn karlmannlegra byrjuðum við á að smíða grill (við reyndar skrúfuðum bara tilbúna hluti saman eftir leiðbeiningum, en mér fannst sögnin „að smíða“ gera atburðinn örlítið tilkomumeiri). Þegar svo kom að því að grilla gufaði karlmennska okkur upp og vorum við sendir inn að skera grænmeti og leggja á borð, á meðan kærasta Ennos og meðleigjandi hans (einnig kvenkyns) sáu um að bera kjötmetið að eldinum. Það var kannski ekki alslæmt, því það byrjaði að rigna og erfiðara reyndist að halda grillinu gangandi en margan grunar. Um miðnætti skruppum við Enno síðan yfir í partí hjá félaga mínum, sem er frá Ísrael og heitir Hannan/Heinz (í þýsku vegabréfi sínu heitir hann Heinz, en í hinu ísraelska Hannan). Hann hélt upp á upphaf Pessach-viku - sem einkennist af því að gyðingar neita sér um allt kornmeti, til að minnast þess þegar Ísraelsþjóð flúði Egyptaland og hafði engan tíma til að láta brauð gerjast - og í tilefni af því var súpa, ísraelskt vín og vodka á boðstólnum. Við Enno vorum reyndar ekki sérlega koscher og drukkum bjór, en einhvern tímann um kvöldið, þegar ég hellti mér vodka (sem í Rússlandi er bruggaður úr kartöfluplöntum) í glas, sá ég að hann var danskur og las af flöskunni: „Premium Distilled 100% Grain Neutral Spirit“... Þegar ég benti Heinz á að hann hefði víst brotið reglur Pessach-hátíðarinnar, yppti hann öxlum og fékk sér annan vodkasopa.

Lögmál Murphys og líkindareikningur

Ég vaknaði í morgun klukkan sex til að undirbúa mig undir það að sýna niðurstöðurnar mínar úr tilraun nokkurri og svara nokkrum fræðilegum spurningum í kjölfarið. Ég uppgötvaði alvarleg mistök í þremur gröfum skýrslunnar og ákvað að leiðrétta mistökin, prenta út nýju gröfin og líma þau yfir þau gömlu. Prentarinn reyndist hins vegar vera stíflaður og þurfti ég að taka hann í sundur til þess að geta fjarlægt stíflupappírinn og prenta umrædd gröf. Við líminguna kláraðist límið, svo ég neyddist til að stinga leiðréttingunum inn á milli blaðsíðna skýrslunnar og drífa mig út í rigninguna - enda orðinn of seinn á fund minn með tilraunaleiðbeinandanum. Sá reyndist vera kvalinn af þursabiti og var því ekki við. Einnig komst ég að því að sá sem ég ætlaði að sýna næstu skýrslu, sem ég geri eftir viku, sé ekki á samning og verði þá kannski ekki til staðar. Lögmál Murpys var það fyrsta sem mér datt í hug, þegar ég gekk aftur heim.

En að öðru. Um daginn lögðu tveir, að öllu leyti ótengdir einstaklingar fyrir mig sama eftirfarandi dæmi:

Um er að ræða sjónvarpsþátt, þar sem sjónvarpsgestur á að velja á milli þriggja lokaðra dyra en á bak við eina þeirra er sportbíll (á bak við hinar eru geitur). Eftir að gesturinn hefur valið sér dyr, opnar þáttarstjórnandinn eina af báðum dyrunum, sem eftir eru, og á bak við hana er geit. Gestinum er nú boðið að skipta dyrunum, sem hann valdi sér, út fyrir þær sem eftir eru. Hvað á hann að gera?

Báðir vissu einstaklingarnir að það væru meiri líkur - réttara sagt 2/3 líkur - á að sportbíllinn væri á bak við dyrnar, sem eftir eru, á meðan aðeins 1/3 líkur væru á að hann væri á bak við dyrnar sem gesturinn valdi, en þeir gátu hvorugur skilið af hverju það væri; eðlilegt væri að halda að líkurnar dreifðu sér jafnt á þær dyr, sem óopnaðar væru. Ég hló og sagðist sjálfur ekki vita af hverju líkindin létu svona, en nokkrum dögum seinna fór ég aftur að hugsa um þetta vandamál. Mér varð hugsað til skammtafræðinnar og hvernig mælingar á ákveðnum tíma og á ákveðnum stöðum breyttu líkindafalli einda og fór þá að gruna þáttarstjórnandann, sem veit hvar bíllinn er geymdur, um að eiga sök á líkindunum undarlegu. Þáttarstjórnandinn verður nefnilega að fylgja eftirfarandi reglum:

1. Hann má ekki opna dyrnar sem gesturinn velur sér.
2. Hann má ekki opna dyrnar sem sportbíllinn stendur á bak við.

Þess vegna er það fullvíst að hann muni opna „geitadyr“. Það eru 1/3 líkur á að sjónvarpsgesturinn hafi valið, við fyrstu tilraun, dyrnar að bílnum (þ.e.a.s. að þáttastjórnandinn eigi, eftir val gestsins, völ á tveimur „geitadyrum“) og því 2/3 líkur á að bíllinn leynist á bak við dyrnar, sem eftir eru. Það er eðlilegt að hugsa sér að líkurnar á að hreppa bílinn aukist, eftir að valið á milli þriggja dyra minnkar niður í val á milli tveggja, en þær aðstæður væru aðeins fyrir hendi ef að t.d. þáttarstjórnandinn veit ekki á bak við hvaða dyr sportbíllinn stendur eða þá að hann myndi brjóta ofanverða reglu númer eitt (og á bak við dyr gestsins væri geit). Óvenjulegu líkindin skapast því við þetta tilbúna ástand, sem orsakast af vitneskju þáttarstjórnandans. (Þess má að lokum geta að við leit mína að viðeigandi mynd við þessa færslu fann ég Wikipedia-grein um þetta líkindadæmi, en samkvæmt henni kallast það Monty Hall-vandamálið).

Almenna afstæðiskenningin og Holland

Fyrir þremur vikum fór ég til smábæjarins Golm (sem er samvaxinn nágrannaborg Berlínar, Potsdam) og hlustaði þar í tvær vikur á fyrirlestra um hina almennu afstæðiskenningu Einsteins. Var þessi fyrirlestraröð í boði Max Planck-stofnunarútibús, sem sérhæfir sig í þyngdarafls-kenningum eðlisfræðinnar. Vinur minn, Enno Keßler, og annar stærðfræðingur frá Leipzig, Andreas Kübel - sem við félagarnir köllum alltaf bara Kübel; ég veit ekki af hverju en það er svolítið svalt og því mun ég gera slíkt hið sama hér á þessu bloggi - voru einnig í hópi þátttakenda (þess má til gamans geta að mannvitsbrekkurnar Enno og Kübel príða myndina hér að ofan). Ásamt gamals félaga Kübels, heitandi Falk og nemandi eðlisfræði við háskólann í Jena, vorum við rosalegur kvartett, sem hakkaði í sig námsefnið og heillaði kvenkyns bókasafnsverði með vitneskjuþorsta sínum (þetta eru engar ýkjur; Enno náði meira að segja að fá einn bókasafnsvörðinn til að bjóðast til að skanna inn heila skammtafræðibók inn fyrir hann og senda á stafrænu formi, ef hún kemst í leitirnar þ.e.a.s.). Ég gisti á huggulegum stúdentagarði í útjaðri Potsdam, en strákarnir bjuggu í Golm í eldgömlum austantjaldsblokkum - sem á örugglega eftir að rífa í náinni framtíð, en þangað til eru þær notaðar til að féfletta erlenda námsmenn - og þar sem húsakynni þeirra voru mun nær Max Planck-stofnuninni, heldur en mín, urðu þau að eins konar bækistöðvum okkar (og verða líka nefndar svo það sem eftir er færslu).

Við vorum samt ekki einu sendiherrarnir frá Leipzig, því tvær sætustu stúlkurnar úr árganginum mínum (sem eru reyndar lesbíur) og nokkrir ótrúlega klárir kollar heimsóttu líka umrædda fyrirlestraröð. Meðal þeirra var Max Gerlach (en hann er einmitt á myndinni hér til hliðar og á bak við hann má sjá glitta í Michael, frá Greifswald); ansi hress náungi sem fékk mig með sér, í einhverju ölæðinu, í viskísmökkun á stúdentabarnum Pub à la Pub, í Potsdam. Smökkuðum við á sex skoskum viskítegundum á degi hins heilaga Patreks (ég veit, út í hött), en báðir vorum við hrifnastir af hinum tíu ára gamla Talisker.

Eins og fæstir vita eru eðlisfræðingar mikil partídýr og eitt kvöldið var ákveðið að grilla og drekka bjór fyrir utan Max Planck-stofnunina (ég sver það, þetta fólk gerði allt fyrir okkur; þau hljóta að hafa verið einmana). Vafasamur hópur drengja tók af skarið og sá um skipulagningu gleðskaparins, en í forystu þeirra var gaur sem við kölluðum „brimbretta-kappann“. Hann var sólbrúnn, með ljósar strípur í hárlubbanum, og það vantaði aðeins ölduna undir hann (því miður tók ég enga mynd af honum). Hafði kvartettinn ógurlegi, sem minnst var á hér að ofan, á tilfinningunni að „brimbrettakappinn“ myndi aðeins kaupa Beck's-bjór (sem reyndist svo vera rétt!) og fékk því skemmtananefndina til að kaupa tvo kassa af hinu ódýra Stierbier (ísl. „Nautaöl“). Við byrjuðum að grilla klukkan hálffimm um eftirmiðdaginn, fyrsti bjórinn var opnaður klukkan fimm og klukkan tíu um kvöldið flosnaði samkoman upp. Við, kvartettinn, fórum ásamt Max, Michael, lessunum og kjánalegum gutta, sem annað hvort var skyldur annarri lesbíunni (stúlkan vinstra megin á myndinni) eða var að reyna við hana allt kvöldið, í bækistöðvarnar ásamt kassa af Nautaöli. Þar drukkum við áfram og var mikið sprell á fólki. Um tólfleytið fóru gestirnir með seinustu lestinni til Potsdam, en Falk (standandi fremst, hægramegin, á hópmyndinni) var sá eini í ástandi til að taka til eftir okkur. Næsta morgun vaknaði ég með einhverja verstu þynnku sem ég hef upplifað og vissi af hverju Nautaölið góða (sem Enno sýpur á hér að ofan) er svona ódýrt. Við skruppum til Berlínar og það var ekki fyrr en ég skellti í mig einum Mai Tai-kokkteil um kvöldið að höfuðverkurinn hvarf.

Á Skírdag kvöddum við partíbæinn Golm og fór ég yfir páskana til ömmu minnar og afa. Á annan í páskum fór ég svo með lest til Hollands, nánar tiltekið til Rotterdam, að hitta kærustu mína, Bergdísi, og vinkonu hennar, Ingu Auðbjörgu. Stúlkurnar tóku á móti mér með íslenska fánann á lofti og voru endurfundirnir ánægjulegir. Rotterdam er að mínu mati mjög töff borg, en eftir að gamli miðbærinn var eyðilagður í seinni heimsstyrjöldinni hefur nýstárleg byggingarlist yfirtekið miðborgina. Við Bergdís kynntumst skólafélögum Ingu og fórum með þeim á skemmtistaðinn Off Corso og á hollenskt „kaffihús“. Seinasta föstudag skruppum við svo til Amsterdam, röltum þar um miðbæinn og skelltum okkur á kynlífssafn, en okkur var svo boðið í mat til vinafólks þeirra vinkvennanna, í smábænum Leiden skammt frá Amsterdam, um kvöldið. Leiden er afskaplega notalegur smábær, sem er sem betur fer ekki eins túristasinnaður og Amsterdam, en ekki síðri þegar kemur að huggulegri byggingarlist og „pöbba“-úrvali. Það var æðislegt að sjá hana Bergdísi aftur og gaman að kynnast Hollandi; ég þakka henni Ingu hjartanlega fyrir góðar móttökur og góðar stundir á flatlendinu.

Þetta er búið að vera rosalegt fyrirlestrafrí. Á föstudaginn bíður mín hins vegar tilraunastofan, klukkan átta um morguninn, og á mánudaginn hefst alvara lífsins á ný...

Bankamál

Þetta átti ekki að vera erfitt verk; ég átti bara að tæma sparibaukinn, fara með klinkið í banka, láta skipta því í seðla og hypja mig. En þökk sé þýska bankakerfinu reyndist slíkt erfiðara en að segja það.

Ég og meðleigjendur mínir eigum lítinn sparigrís, sem stendur inni í eldhúsi, og er hann reglulega fylltur með smáaurum, sem enginn nennir að bera á sér og enginn hefur tíma til að nota í stórmörkuðum (fatlaða Evrópusamband; af hverju getum við ekki bara rúnað allt af eins og Danir gera?). Þessi sparigrís, sem líklega er ekki stærri en hnefinn á mér, varð á endanum fullur og bauðst ég í fyrradag að fara með baukinn í banka og tæma hann. Grísinn var ansi troðinn og þurfti ég að þræða hvern einasta smápening með hjálp borðhnífs út um lítið op á neðanverðum kvið hans. Ég fór með smápeningana í bankann minn, Deutsche Bank (sem er stærsti banki Þýskalands; skrýtið hvernig ég sækist alltaf í stærstu kapítalistana þegar kemur að bankaviðskiptum), en endaði í biðröð sem sig hvergi hrærði. Ástæðan voru einhverjar tvær stelpur sem aldrei ætluðu að klára viðskipti sín hjá gjaldkeranum; voru að skipta gjaldeyri, láta prenta eitthvað út, spurðu hvort bankinn ætti einhverja samstarfsbanka í Costa Rica o.s.frv. Eins og alltaf var bara einn gjaldkeri á vakt (það mætti leysa atvinnuleysisvanda Þýskalands á örskotsstundu ef þeir myndu bara drullast til að manna allar lausu stöðurnar í þjóðfélaginu) og eftir fimmtán mínútur gafst ég upp. Ég fór í næsta banka með klinkið, en þar sögðu sólbrúnir menn mér að þeir ættu ekki neina peningatalningavél og létu mig hafa peningarúllu-pappír, til að vefja klinkið í! Ég spurði hvort þetta væri einsdæmi eða hvort að slíkar vélar væru bara ekki til í þróunarlandinu Þýskalandi og kvaddi. Ég leitaði uppi þriðja bankann í þeirri von að þeir ættu peningatalningavél.

Að sjálfsögðu átti þriðji bankinn heldur ekki talningarvél en gjaldkerinn bauð mér að raða smápeningunum í eins konar talingagrind og saman rúlluðum við síðan klinkinu í skipulagðar peningarúllur að verðmæti 23,03€. Ég lét skipta ágóðanum í stóra seðla og heilar Evrur og fór heim með svarta putta, eftir að hafa handleikið milljón litla koparpeninga. Ég hlýt einnig að hafa hlotið þungmálmaeitrun, því í dag ligg ég heima í kör, þrælveikur.

New Judas í Leipzig

Í gær var seinasti fyrirlesturinn minn á þessari önn og þar sem ég kláraði seinasta prófið mitt á fimmtudaginn er ég hér með laus og liðugur (a.m.k. fram að næstu önn). Í tilefni af því fór ég í gær á skrallið. Kvöldið byrjaði reyndar á því að elda kínverskan hrísgrjónarétt, saman með gestum okkar - vinkonu Claudiu og Kristinar frá Magdeburg (sem kíkti óvænt í heimsókn í gær), kærasta hennar (sem kom á fimmtudaginn í íbúðarleit og gisti hjá okkur) og skólafélaga Kristinar í kínverskunni. Maturinn var vægast sagt sterkur en Kristin, sem hafði skorið piparinn í réttinn, sveið það sem eftir var kvölds í hendinni. Ég skildi við gamlingjana (þ.e.a.s. tuttuguogfimm-ára-og-eldri-krúið) og fór með litlu systur Claudiu, meðleigjanda hennar og öðru liði á skemmtistaðinn SWEAT (ísl. „Sviti“) að sjá nokkra plötusnúða New Judas hópsins þeyta skífum. Hópur þessi er frá Finnlandi, en vaxtarræktartröllið Huoratron og stúlknatvíeykið Les Gillettes (reyndar aðeins önnur þeirra, sem var rosa krúttleg með stóru heyrnartólin sín og virtist svolítið óörugg en skemmti sér greinilega) úr röðum þeirra spiluðu í gærkvöldi fyrir dansi. Partí-Jakob dansaði eins og hann átti lífið að leysa, hélt síðan sáttur heim á leið og endaði heima í eldhúspartíi sem entist til klukkan hálf átta um morguninn. Núna er ég þunnur og ætla að fá mér kaffi.